Sabah marşa bastınız, motor isteksizce döndü ve sustu. İlk akla gelen suçlu bellidir, akü bitmiştir. Komşudan takviye alırsınız, araç çalışır, gün kurtulur. Ertesi sabah aynı film baştan oynadığında ise kafalar karışır. Akü mü ömrünü tamamladı, yoksa aküyü dolduran sistem mi çalışmıyor? Bu ayrımı yanlış yapmanın bedeli sanıldığından büyüktür. Sorun alternatördeyken yeni akü takmak, sağlam bir aküyü birkaç haftada bitirip parayı çöpe atmak anlamına gelir. Tersi durumda, yorgun bir aküyle uğraşırken alternatörü değiştirmek de aynı kapıya çıkar. İyi haber şu ki iki arıza birbirinden ayırt edilebilir, üstelik bunun için oto elektrikçisi olmanız gerekmez. Bu yazıda alternatörün görevini, arıza belirtilerini ve akü ile alternatör sorununu adım adım nasıl ayıracağınızı RS Oto Ekspertiz’in elektrik sistem testlerinden gelen deneyimle anlatıyoruz.
Alternatör ne yapar, aküden farkı nedir?
İkiliyi en kolay şöyle tarif edebiliriz. Akü bir depodur, alternatör ise o depoyu dolduran üreticidir. Akünün asıl görevi, motor çalışmazken elektrik ihtiyacını karşılamak ve en önemlisi marş motoruna ilk hareket için gereken yüksek akımı vermektir. Görevinin en yoğun kısmı aslında birkaç saniye sürer. Motor çalıştıktan sonra sahneye alternatör çıkar. Krank milinden kayışla aldığı dönme hareketini elektrik enerjisine çeviren alternatör, hem aracın tüm elektrik tüketicilerini besler hem de marşta harcanan enerjiyi aküye geri koyar. Farlar, klima fanı, cam ısıtıcıları, müzik sistemi, motor beyni ve düzinelerce sensör, siz yolda ilerlerken alternatörün ürettiği elektrikle çalışır.
Sağlıklı bir şarj sisteminde alternatör, akü kutup başlarında yaklaşık 13,8 ile 14,4 volt arasında bir gerilim üretir. Akünün kendi başına verdiği gerilim ise motor kapalıyken 12,4 ile 12,7 volt civarındadır. Bu iki rakam arasındaki fark, birazdan anlatacağımız ayırt etme yönteminin de temelini oluşturur. Şunu da netleştirelim, modern bir araç yalnızca aküyle uzun süre gidemez. Alternatör üretimi durduğunda araç, akünün deposunu tüketerek yol alır ve depo boşaldığında motor beyni beslenemez hale gelip motor durur. Yani alternatör arızası, ihmal edildiğinde sizi mutlaka yolda bırakan bir arızadır, tek bilinmeyen bunun ne zaman olacağıdır.
Alternatör arızasının belirtileri
Alternatör nadiren bir anda ölür. Genellikle haftalar öncesinden sinyal verir ve bu sinyalleri tanıyan bir sürücü, arızayı yolda kalmadan çözme şansına sahiptir.
Gösterge panelinde akü ve şarj ışığı
Kontağı açtığınızda akü şeklindeki kırmızı ikaz lambası yanar ve motor çalıştığında söner. Bu normal döngüdür. Lambanın motor çalışırken yanması ya da seyir halinde aniden belirmesi, şarj sisteminin gerilim üretmediğinin en doğrudan uyarısıdır. Buradaki yaygın yanılgı, ışığın adından kaynaklanır. Sembol akü şeklinde olduğu için sürücülerin çoğu sorunu aküde arar, oysa bu lamba çoğunlukla alternatör tarafındaki bir aksaklığı haber verir. Işığın ara ara yanıp sönmesi de masum değildir, kömürlerin ya da regülatörün aralıklı temas sorununa işaret eder ve tam arızanın habercisidir. Bu lambayı gördüğünüzde aracın bir süre daha gitmesi sizi yanıltmasın, o andan itibaren akünün deposuyla yol alıyorsunuz demektir.
Farların kısılıp parlaması
Alternatörün ürettiği gerilim dalgalanmaya başladığında bunu ilk fark eden yer aydınlatma sistemidir. Rölantide farların hafifçe kısılması, gaza basınca yeniden parlaması klasik bir regülatör ve alternatör yorgunluğu işaretidir. Sağlıklı bir sistemde gerilim, motor devrinden bağımsız olarak sabit tutulur, dolayısıyla far parlaklığının devirle birlikte değişmesi başlı başına bir anormalliktir. Kabin aydınlatmasının titremesi, gösterge ekranının parlaklık değiştirmesi de aynı ailedendir. Bu belirti özellikle gece sürüşünde belirginleşir ve çoğu sürücü tarafından ampul zayıflığı sanılarak geçiştirilir. Farlarınız size devirle senkronize bir ışık oyunu sergiliyorsa, bakılması gereken yer ampuller değil şarj sistemidir.
Aküyü sürekli bitirmesi
Yeni taktırdığınız akü birkaç haftada bittiyse ve araçta ışık unutma gibi bir kullanıcı hatası yoksa, büyük ihtimalle aküyü dolduramayan bir alternatörle karşı karşıyasınız. Yeterince şarj edilmeyen akü her gün biraz daha boşalır, derin boşalmalar akünün plakalarına kalıcı hasar verir ve gerçekten de kısa sürede ölür. Böylece ortaya yanıltıcı bir döngü çıkar. Akü bozulur, değiştirilir, yenisi de bozulur ve fatura kabarırken asıl suçlu görevine devam eder. Arka arkaya akü eskiten bir araçta üçüncü aküyü takmadan önce şarj sistemini ölçtürmek, bu döngüyü kırmanın tek yoludur. Bunun tersine, alternatörün aşırı şarj üretmesi de aküyü kaynatarak bitirir. Akü çevresinde asit kokusu ve kutup başlarında yoğun oksitlenme varsa aşırı şarj ihtimali de masaya gelmelidir.
Elektronik sistemlerde dalgalanma
Modern araçlar kararlı gerilim üzerine kurulu birer bilgisayar ağıdır ve alternatör sorunları bu ağda kendine özgü tuhaflıklar yaratır. Cam otomatiklerinin yavaşlaması, klima fanının güçsüzleşmesi, multimedya ekranının kendi kendine yeniden başlaması, direksiyondaki elektrikli desteğin ağırlaşması ve gösterge panelinde birbirinden alakasız uyarıların aynı anda belirmesi, düşen sistem geriliminin tipik sonuçlarıdır. Bazı araçlarda düşük gerilim, ABS ya da motor arıza lambasını bile yakabilir ve sürücüyü tamamen yanlış bir arıza avına çıkarabilir. Alternatör kaynaklı elektronik sorunların ayırt edici özelliği, birden çok sistemin aynı dönemde ve düzensiz biçimde etkilenmesidir. Tek bir sistem arızalanmışsa kendi devresinde sorun aranır, ancak semptomlar araç geneline yayılmışsa önce şarj gerilimi ölçülmelidir. Bunlara eşlik eden bir diğer işaret de kaputtan gelen seslerdir. Alternatör rulmanı yorulduğunda motor devriyle birlikte artan bir uğultu ya da ıslık sesi duyulur, kayış kaynaklı ciyaklama da özellikle ilk çalıştırmada kendini belli eder.
Alternatör mü akü mü arızalı? Adım adım ayırma
Elinizde basit bir multimetreyle bu ayrımı beş dakikada yapabilirsiniz. İlk ölçüm motor kapalıyken yapılır. Akü kutup başlarındaki gerilim 12,4 voltun üzerindeyse akü dolu demektir, 12 voltun altındaki değerler akünün boşaldığını ya da yorulduğunu gösterir. İkinci ölçüm motor çalışırken yapılır. Gerilim 13,8 ile 14,4 volt aralığına yükseliyorsa alternatör görevini yapıyordur, değer 13 voltun altında kalıyorsa alternatör aküyü dolduramıyordur. Üçüncü adımda motor çalışırken farları, arka cam ısıtıcısını ve klimayı açarak sistemi yükleyin. Sağlıklı bir alternatör bu yük altında da gerilimi 13,5 voltun üzerinde tutar, belirgin bir çöküş yaşanıyorsa alternatör zayıflamış demektir.
Multimetreniz yoksa gözlem de yol gösterir. Takviyeyle çalışan araç kablolar söküldükten sonra kısa sürede stop ediyorsa sorun alternatördedir, çünkü motor kendi ürettiği elektrikle ayakta kalamamaktadır. Araç takviye sonrası sorunsuz çalışıp günlerce sorun çıkarmıyorsa ve şikâyet yalnızca uzun park sonrası zor marşsa, şüphe aküye ve kaçak akıma yönelir. Akünün yaşı da denklemde önemlidir, ortalama bir akünün ömrü üç ile beş yıl arasındadır ve bu yaşı geçmiş bir aküde önce akü testi yaptırmak mantıklıdır. Son bir uyarı olarak eski usul bir yöntemden uzak durmanızı isteyelim. Motor çalışırken akü kutup başını sökerek alternatörü test etmek, modern araçlarda gerilim dalgalanması yaratıp motor beynine ve elektronik ünitelere kalıcı hasar verebilir. Bu yöntemin karbüratörlü araçlar devrinde kaldığını bilmek gerekir.
Alternatörü bozan nedenler
Alternatör dayanıklı bir parçadır ve çoğu araçta 150.000 kilometrenin üzerinde sorunsuz çalışır, ancak birkaç bileşeni zamanla yorulur. İlk şüpheli kayış ve gergi sistemidir. Gevşeyen ya da camlaşan kayış kasnak üzerinde kayar, alternatör yeterli devirde dönemez ve üretim düşer. Kayış kopması halinde üretim tamamen durur, üstelik aynı kayış çoğu araçta su pompasını da döndürdüğünden tablo hararetle birleşir. İkinci şüpheli regülatördür. Alternatörün ürettiği gerilimi sabit aralıkta tutan bu küçük ünite bozulduğunda ya düşük şarj ya da aküyü kaynatan aşırı şarj ortaya çıkar. Kömür adı verilen fırçaların aşınması da regülatör grubuyla birlikte anılır ve aralıklı şarj kesintilerinin en sık nedenidir. Üçüncü şüpheli diyot tablasıdır. Alternatörün ürettiği alternatif akımı aracın kullandığı doğru akıma çeviren diyotlardan biri delindiğinde üretim kapasitesi düşer, dahası arızalı diyot araç park halindeyken bile aküden ters yönde akım çekerek sabah sizi boş aküyle karşılayabilir. Gece boyunca kendi kendine biten akünün arkasında çoğu zaman kaçak akım, kaçak akımın arkasında da delinmiş bir diyot vardır. Bunların dışında rulman aşınması, kutup başı oksitlenmesi, şasi kablosundaki gevşeklik ve motor yıkama sonrası içeri kaçan su da alternatörün ömrünü kısaltan etkenler arasındadır.
Yolda kaldığınızda ne yapmalı?
Seyir halinde şarj lambası yandıysa panik yapmayın, aracınız o anda durmaz ancak geri sayım başlamıştır. Yapmanız gereken ilk şey elektrik tüketimini en aza indirmektir. Klimayı, müzik sistemini, koltuk ısıtmalarını ve zorunlu değilse farları kapatın. Gündüz ve açık havadaysanız ortalama bir akü, yalnızca ateşleme ve beyin beslemesiyle size 30 ile 60 dakika arası yol verebilir. Gece far kullanmak zorundaysanız bu süre ciddi biçimde kısalır. Rotanızı en yakın servise ya da güvenli bir durma noktasına çevirin ve mümkünse motoru hiç durdurmayın, çünkü her yeni marş aküden büyük bir enerji götürür ve bir sonraki çalıştırma mümkün olmayabilir.
Araç tamamen yolda kaldıysa takviye kablosuyla çalıştırma denenebilir, ancak alternatör üretim yapmıyorsa takviye yalnızca kısa bir mesafe kazandırır. Bu durumda çekici çağırmak, akü bitene kadar ilerleyip trafik içinde kalmaktan daha güvenlidir. Kayış kopması senaryosunda ise tabloya hararet de ekleneceğinden aracı sürmeye devam etmek motora mal olabilir, göstergedeki sıcaklık ibresini izleyin ve yükselme başladıysa aracı derhal güvenli bir noktaya çekip durdurun. Yol yardım hizmetinizin kapsamını önceden bilmek, böyle bir günde en büyük konforunuz olur.
Ekspertizde şarj sistemi kontrolü
İkinci el bir araç bakarken alternatör sağlığı çoğu alıcının aklına gelmez, oysa alternatör değişimi orta ölçekli bir masraf kalemidir ve arızası kısa deneme sürüşlerinde kolayca gizlenir. Dolu bir aküyle araç sorunsuz çalışır, on dakikalık turda hiçbir belirti vermez ve gerçek ancak birkaç gün sonra ortaya çıkar. RS Oto Ekspertiz’de elektrik ve şarj sistemi kontrolü bu yüzden standart prosedürün parçasıdır. Akü, yük altında test edilerek gerçek kapasitesi ölçülür, yalnızca voltajına bakılarak geçilmez. Alternatör çıkışı hem rölantide hem yüksek devirde, farlar ve klima açıkken ölçülür ve gerilimin yük altındaki kararlılığı izlenir. Kaçak akım ölçümüyle aracın park halindeyken çektiği akım kontrol edilir, standart dışı bir değer diyot ya da tesisat sorununu ele verir. Kayış, gergi rulmanı ve kasnaklar gözle ve elle kontrol edilir, alternatörden gelen mekanik sesler dinlenir. OBD taramasında düşük gerilim kaynaklı kayıtlı hatalar da tabloyu tamamlar, çünkü geçmişte yaşanmış gerilim düşüşleri beyin hafızasında iz bırakır. Bütün bu ölçümler rapora işlenir ve alıcı, aracın elektrik sisteminin gerçek durumunu bilerek pazarlık yapar.
Sık sorulan sorular
- Alternatör tamir mi edilir, komple mi değişir diye soranlara iki seçeneğin de geçerli olduğunu söyleyelim. Kömür, regülatör, diyot tablası ve rulman gibi iç parçalar ayrı ayrı değiştirilebilir ve ustası bilinen bir oto elektrikçide bu onarım, komple değişimin çok altında bir maliyetle çözülür. Gövde ya da sargı hasarında ise yenisi ya da garantili revizyonlu bir alternatör daha mantıklıdır.
- Alternatör arızası yakıt tüketimini etkiler mi sorusunun cevabı dolaylı olarak evettir. Zayıf şarj nedeniyle sürekli düşük gerilimle çalışan sistemlerde motor beyni ideal çalışma noktasından uzaklaşabilir. Ancak belirgin tüketim artışının ilk şüphelisi alternatör değildir, bu belirtiyi başka bulgularla birlikte değerlendirmek gerekir.
- Start-stop özellikli araçlarda durum farklı mı diye merak edenler için önemli bir not düşelim. Bu araçlar özel tip aküler ve daha akıllı şarj yönetimi kullanır. Şarj sistemi arızaları start-stop fonksiyonunun kendini kapatmasıyla erken sinyal verir. Start-stop özelliğiniz uzun süredir devreye girmiyorsa bunu bir konfor eksikliği değil, akü ya da şarj sistemi uyarısı olarak okuyun.
- “Akü ile alternatör, aynı belirtiler üzerinden konuşan ama tedavileri tamamen farklı iki parçadır ve doğru teşhis, yanlış parçaya ödenecek paradan fazlasını, sizi yolda kalmaktan kurtarır. Aracınız yukarıdaki sinyallerden birini veriyorsa ya da göz koyduğunuz ikinci el aracın elektrik sisteminden emin değilseniz, RS Oto Ekspertiz’in şarj sistemi ve kaçak akım testleriyle net cevabı birkaç dakikada alabilirsiniz.
